Hà Nội hồi sinh 131 vòm cầu đá trăm năm tuổi: Cần khảo sát, phân loại từng vòm cầu

Thưa ông, tới đây toàn bộ 131 vòm cầu đá từ thời Pháp sẽ được Hà Nội cải tạo nhằm bảo tồn di sản, hướng tới phát triển các không gian văn hóa nghệ thuật, ẩm thực và công viên công cộng… Ông đánh giá thế nào về định hướng của chủ trương này?

- Tôi cho rằng đây là một định hướng rất đáng trân trọng và nếu được thực hiện bài bản, có thể trở thành một ví dụ tiêu biểu về cách Hà Nội ứng xử với di sản đô thị trong giai đoạn phát triển mới. Điều quan trọng là chúng ta không chỉ nhìn 131 vòm cầu như những khoảng trống dưới một công trình giao thông cũ cần chỉnh trang, mà cần nhìn đây là một phần ký ức đô thị của Hà Nội, gắn với lịch sử đường sắt, với cầu Long Biên, khu phố cổ, chợ Đồng Xuân, phố Phùng Hưng và cả đời sống của nhiều thế hệ người dân Thủ đô.

Trong tổng số 131 vòm cầu hiện nay, có 6 vòm mở phục vụ giao thông, 97 vòm được xây bịt 2 lớp tường, 21 vòm bịt 4 lớp và 7 vòm còn giữ nguyên trạng. Ảnh: Gia Khiêm

Trong tư duy bảo tồn hiện đại, di sản không chỉ được giữ lại để ngắm. Một di sản chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục tham gia vào đời sống đương đại, tạo ra những giá trị mới mà vẫn gìn giữ được tinh thần, ký ức và đặc trưng của nơi chốn. Vì vậy, việc đưa các vòm cầu trở thành không gian văn hóa, nghệ thuật, giới thiệu thủ công truyền thống, ẩm thực, hoạt động sáng tạo, sinh hoạt cộng đồng hay những khoảng nghỉ công cộng là hướng tiếp cận phù hợp. Nếu làm tốt, chúng ta có thể tạo nên một “hành lang văn hóa sáng tạo” rất đặc sắc, kết nối phố cổ – Phùng Hưng – Đồng Xuân – Long Biên – sông Hồng, qua đó hình thành thêm sản phẩm du lịch, kinh tế ban đêm và công nghiệp văn hóa cho khu vực trung tâm.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội. Ảnh: NVCC

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng đây phải là một dự án tái sinh đô thị dựa trên di sản, chứ không đơn thuần là một dự án cải tạo mặt bằng. Giá trị lớn nhất không nằm ở việc mở được bao nhiêu vòm cầu, lát loại đá gì hay lắp bao nhiêu hệ thống chiếu sáng, mà nằm ở câu hỏi: sau khi cải tạo, không gian ấy sẽ sống như thế nào, ai sử dụng, ai quản lý, hoạt động văn hóa nào diễn ra thường xuyên, người dân được hưởng lợi ra sao và nguồn lực nào bảo đảm nó được duy trì trong 10 năm, 20 năm tiếp theo?

Nếu giải được bài toán đó, 131 vòm cầu có thể trở thành một dấu ấn mới của Hà Nội: vừa tôn trọng lớp trầm tích lịch sử, vừa thể hiện tinh thần sáng tạo của một thành phố đang hướng tới vị thế trung tâm công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo.

Nhiều ý kiến cho rằng việc cải tạo lại là rất cần thiết, phải làm để Thủ đô được đẹp và khang trang hơn nhưng phải làm đúng cách. Ông thấy ý kiến này thế nào?

- Tôi rất đồng tình với ý kiến này, nhưng tôi cho rằng mục tiêu không nên chỉ dừng ở việc làm cho khu vực “đẹp và khang trang hơn”. Với một không gian có giá trị lịch sử như hệ thống vòm cầu đá, cái đẹp phải là kết quả của việc ứng xử đúng với di sản, chứ không thể là sự trang trí áp đặt từ bên ngoài. Di sản có đặc điểm là nhiều giá trị một khi bị can thiệp sai thì rất khó, thậm chí không thể phục hồi nguyên vẹn. Vì vậy, càng mong muốn tạo ra một diện mạo mới, chúng ta càng phải thận trọng.

Dọc phố Phùng Hưng hướng về Hàng Cót, gần 20 ô vòm được trang trí bằng các tác phẩm trong dự án phố bích họa Phùng Hưng, hoàn thành đầu năm 2018. Sau nhiều năm sử dụng, một số hạng mục và tác phẩm đã xuống cấp. Nhiều đoạn bị tận dụng làm bãi đỗ xe máy, ô tô. Ảnh: Gia Khiêm

Theo tôi, “làm đúng cách” trước hết là đúng với giá trị của di sản. Cần khảo sát, phân loại từng vòm cầu về kết cấu, vật liệu, dấu tích lịch sử và mức độ can thiệp có thể chấp nhận; những yếu tố nguyên gốc phải được tôn trọng tối đa. Mọi giải pháp kiến trúc mới nên có tính tiết chế, có khả năng tháo dỡ hoặc điều chỉnh khi cần, không để phần mới lấn át phần cũ. Đặc biệt, vì đây vẫn là công trình liên quan đến hạ tầng đường sắt, yêu cầu an toàn kết cấu phải được đặt lên hàng đầu.

Thứ hai là đúng về công năng. Tôi không muốn sau cải tạo, 131 vòm cầu biến thành 131 cửa hàng giống nhau. Nếu thương mại hóa quá mức, chúng ta có thể có một khu mua bán mới nhưng lại đánh mất cơ hội tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc. Cần có sự phối hợp hài hòa giữa hoạt động có khả năng tạo doanh thu với những không gian công cộng, triển lãm, trình diễn, giáo dục di sản, giới thiệu nghề thủ công, nghệ thuật đương đại và hoạt động dành cho cộng đồng. Chính tỷ lệ và chất lượng của các chức năng này sẽ quyết định “chất văn hóa” của toàn tuyến.

Thứ ba là đúng về quản trị. Phải xác định mô hình vận hành, đơn vị chịu trách nhiệm, nguồn kinh phí bảo trì, tiêu chuẩn lựa chọn người khai thác và cơ chế giám sát ngay từ lúc thiết kế dự án. Nhiều công trình đô thị không thất bại ở khâu xây dựng mà thất bại ở giai đoạn sau khánh thành, khi không còn ai chịu trách nhiệm đi đến cùng.

Vì thế, tôi nghĩ nguyên tắc ở đây phải là: bảo tồn đúng, thiết kế đẹp, sử dụng hiệu quả và quản trị bền vững. Thiếu một trong bốn yếu tố ấy, một dự án rất có ý nghĩa vẫn có thể trở thành một sự lãng phí đáng tiếc.

"Giá trị của một công trình văn hóa không được quyết định chỉ ở lễ khánh thành hay một danh hiệu kỷ lục"

Cách đây khoảng 9 năm, Hà Nội đã bắt đầu thí điểm việc đục thông một số vòm cầu dọc phố Phùng Hưng nhằm tái lập không gian văn hóa, gắn với khu phố đi bộ quận Hoàn Kiếm. Tuy nhiên, dự án đến nay vẫn còn dang dở. Có nơi hiện được người dân tận dụng làm nơi chứa đồ đạc, bàn ghế, xung quanh cỏ dại mọc um tùm… Nhiều người dân cho rằng cần thận trọng và đi đúng hướng, tránh việc cải tạo xong để rồi quây tôn, gây mất mỹ quan. Ông nghĩ sao về việc này?

- Tôi nghĩ những gì đã diễn ra ở giai đoạn thí điểm chính là một bài học rất quan trọng cho lần triển khai tiếp theo. Chúng ta không nên né tránh những điểm chưa thành công, mà cần coi đó là dữ liệu thực tiễn để thiết kế một mô hình tốt hơn. Bởi nếu một không gian được mở ra nhưng sau đó lại bị bỏ trống, tận dụng làm nơi chứa đồ, cỏ mọc hoặc phải quây tôn kéo dài, thì về bản chất dự án mới hoàn thành phần xây dựng chứ chưa hoàn thành mục tiêu văn hóa – xã hội.

Ô vòm số 79 vào năm 2021 được đục thông và từng sử dụng để kinh doanh ăn uống nhưng hiện đã đóng cửa, quây tôn. Phía trong ô vòm hiện vẫn được người dân tận dụng làm nơi chứa đồ đạc, bàn ghế, xung quanh cỏ dại mọc um tùm. Ảnh: Gia Khiêm

Tôi vẫn thường cho rằng một công trình văn hóa chỉ thực sự hoàn thành khi có đời sống bên trong nó. Với 131 vòm cầu cũng vậy. Không thể chỉ có hồ sơ kiến trúc và thi công; phải có “kịch bản sống” cho từng đoạn, từng nhóm vòm: hoạt động gì, tần suất bao nhiêu, đối tượng sử dụng là ai, đơn vị nào vận hành, nguồn thu nào nuôi hoạt động, ai chịu trách nhiệm vệ sinh, an ninh, phòng cháy chữa cháy, bảo trì kỹ thuật và xử lý khi một không gian hoạt động không hiệu quả.

Tôi đặc biệt cho rằng nên làm theo từng giai đoạn có kiểm chứng, thay vì đồng loạt cải tạo rồi mới đi tìm công năng. Có thể lựa chọn một số cụm vòm có điều kiện thuận lợi để làm thật tốt, đưa vào vận hành thực tế trong một khoảng thời gian đủ dài, đo lường lượng khách, mức độ hài lòng của cư dân, hiệu quả kinh tế, tác động giao thông, an ninh, vệ sinh và chất lượng hoạt động văn hóa; từ đó mới nhân rộng. Một dự án di sản cần tinh thần “thử nghiệm có kiểm soát”, nhưng đã thí điểm thì phải đánh giá nghiêm túc và rút ra quyết định rõ ràng.

Một ô vòm được bịt bằng tôn, bên cạnh người dân tận dụng làm nơi nướng thịt, khói đen bám đầy tường. Ảnh: Gia Khiêm

Cùng với đó, người vận hành phải xuất hiện từ trước khi công trình hoàn thành. Thành phố có thể đặt hàng, tuyển chọn công khai các tổ chức văn hóa, doanh nghiệp sáng tạo, nghệ sĩ, nghệ nhân, đơn vị ẩm thực có uy tín; tạo cơ chế để cộng đồng địa phương cùng tham gia. Khi chủ thể sử dụng được tham gia ngay từ khâu thiết kế, khả năng không gian bị bỏ hoang sau đầu tư sẽ giảm rất nhiều.

Tôi nghĩ cần tránh một nghịch lý: chúng ta mất rất nhiều công sức để mở những vòm cầu từng bị bịt kín, rồi cuối cùng lại phải đóng chúng bằng những tấm tôn vì chưa biết sử dụng như thế nào. Nếu điều đó xảy ra, vấn đề không nằm ở ý tưởng bảo tồn mà ở cách tổ chức thực hiện. Và lần này, Hà Nội hoàn toàn có thể làm tốt hơn nếu lấy hiệu quả sử dụng lâu dài làm tiêu chí ngay từ ngày đầu tiên.

Bên cạnh đó, nhiều người nhớ tới "Con đường gốm sứ ven sông Hồng" – một công trình nghệ thuật công cộng khổng lồ được xây dựng trên hệ thống tường bê tông bảo vệ đê. Từ quá trình xây dựng, tôn vinh kỷ lục cho đến thực trạng xuống cấp, công trình này đã để lại nhiều bài học sâu sắc về quản lý và phát triển đô thị. Theo ông, để cải tạo, bảo tồn di sản liên quan đến 131 vòm cầu đá tới đây, chúng ta cần làm gì để phát huy hiệu quả giá trị văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực…?

- "Con đường gốm sứ ven sông Hồng" là một sáng kiến có giá trị rất đáng ghi nhận. Công trình đã từng tạo ra niềm tự hào, huy động sự tham gia của nhiều nghệ sĩ trong và ngoài nước, biến một bức tường hạ tầng khô cứng thành một tác phẩm nghệ thuật công cộng quy mô lớn. Nhưng quá trình xuống cấp sau đó cũng cho chúng ta một bài học căn bản: giá trị của một công trình văn hóa không được quyết định chỉ ở lễ khánh thành hay một danh hiệu kỷ lục, mà còn ở khả năng được chăm sóc, cập nhật và duy trì trong suốt vòng đời của nó.

Du khách nước ngoài đi qua vòm cầu đá ở phố Phùng Hưng, Hà Nội. Ảnh: Gia Khiêm

Từ bài học đó, theo tôi, với 131 vòm cầu cần đặc biệt chú ý năm vấn đề. Trước hết, phải lập một hồ sơ khoa học cho toàn tuyến và cho từng vòm cầu, từ kết cấu, vật liệu, lịch sử, hiện trạng đến khả năng sử dụng. Không nên áp dụng một công thức thiết kế cho tất cả. Mỗi vòm là một “tế bào”, nhưng 131 vòm phải tạo thành một cơ thể thống nhất về câu chuyện, nhận diện và trải nghiệm.

Thứ hai, cần xây dựng một quy chế thiết kế và khai thác đủ chặt chẽ để bảo đảm tính thẩm mỹ, bản sắc và an toàn, nhưng cũng đủ mở để nghệ sĩ, kiến trúc sư, nghệ nhân và doanh nghiệp sáng tạo có không gian thử nghiệm. Chúng ta cần sự đa dạng, nhưng không thể để biển hiệu, quảng cáo, vật liệu tạm bợ hay mô hình kinh doanh tự phát phá vỡ tổng thể di sản.

Thứ ba, phải coi nội dung văn hóa là linh hồn của dự án. Có thể phân khu theo những chủ đề khác nhau như ký ức đường sắt và Hà Nội xưa, nghệ thuật công cộng, thiết kế sáng tạo, thủ công – làng nghề, ẩm thực Hà Nội, không gian dành cho nghệ sĩ trẻ, hoạt động giáo dục di sản… Nhưng quan trọng hơn là phải có chương trình hoạt động thường xuyên. Không gian đẹp mà không có sự kiện, không có con người, không có câu chuyện thì rất nhanh sẽ trở nên lạnh lẽo.

Cầu vòm đá khu vực ga Long Biên. Ảnh: Phạm Hưng

Thứ tư, cần một mô hình quản trị thống nhất và nguồn lực bảo trì dài hạn. Ngay trong phương án tài chính phải có chi phí vệ sinh, tu sửa, chiếu sáng, bảo vệ, phòng cháy chữa cháy, thay thế thiết bị và bảo dưỡng vật liệu. Nên huy động nguồn lực xã hội theo nguyên tắc Nhà nước kiến tạo, đặt chuẩn và giám sát; doanh nghiệp, tổ chức văn hóa và cộng đồng cùng tham gia vận hành. Nguồn thu từ một số hoạt động thương mại có thể được thiết kế để quay trở lại nuôi dưỡng các hoạt động văn hóa và bảo trì không gian.

Cuối cùng, phải đặt 131 vòm cầu trong một hệ sinh thái lớn hơn. Giá trị của nó sẽ tăng lên rất nhiều nếu được kết nối với phố Phùng Hưng, chợ Đồng Xuân, phố cổ, cầu Long Biên, các tuyến đi bộ, giao thông công cộng và tương lai là không gian văn hóa hai bên sông Hồng. Khi đó, người dân và du khách không đến để xem riêng từng vòm cầu, mà đi qua một hành trình trải nghiệm Hà Nội bằng lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, ẩm thực và đời sống đương đại.

Tôi kỳ vọng Hà Nội sẽ không chỉ “cải tạo 131 vòm cầu”, mà tạo ra một mô hình mẫu về tái sinh di sản đô thị. Thành công của dự án không nên được đo bằng số mét vuông đã chỉnh trang hay số vòm đã mở, mà bằng số không gian thực sự sống, số hoạt động văn hóa có chất lượng, số cơ hội cho cộng đồng sáng tạo, mức độ hài lòng của người dân và quan trọng nhất là việc giá trị di sản được truyền tiếp cho các thế hệ sau. Đó mới là cách biến một công trình hơn trăm năm tuổi thành một nguồn lực mới cho sự phát triển của Thủ đô.

Xin trân trọng cảm ơn những đóng góp, chia sẻ của ông!

Theo danviet.vn

https://danviet.vn/ha-noi-hoi-sinh-131-vom-cau-da-tram-nam-tuoi-muc-tieu-khong-nen-chi-dung-o-viec-lam-dep-va-khang-trang-hon-d1449919.html