Khói bốc lên ở Iran ngày 3/3 sau một cuộc không kích của Mỹ và Israel (Ảnh: ABACA).

Gần như đúng một tháng trước, đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã gián tiếp gặp đại diện phía Iran tại Geneva, trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn khẳng định ngoại giao là lựa chọn ưu tiên. Hai ngày sau, Mỹ và Israel phát động chiến dịch không kích Iran.

Hiện nay, Mỹ lại đang tìm cách quay trở lại bàn đàm phán sau khi Tổng thống Mỹ bất ngờ thay đổi lập trường, tuyên bố 2 nước đang thương lượng để chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, con đường quay lại đàm phán vẫn còn nhiều trở ngại lớn, bất chấp sự lạc quan công khai từ Nhà Trắng.

Các đồng minh Vùng Vịnh và châu Âu đang theo dõi sát sao tình hình và ngày càng lo ngại về việc thiếu động lực hướng tới đàm phán chấm dứt xung đột hoặc thậm chí đạt được một lệnh ngừng bắn. Dù đang có nỗ lực tổ chức một cuộc gặp giữa 2 bên, các nguồn tin cho rằng điều này khó có thể diễn ra sớm do khoảng cách yêu cầu giữa Mỹ và Iran còn rất lớn.

Bóng đen của các hành động quân sự tiếp diễn từ Mỹ và Israel vẫn bao trùm mọi nỗ lực đàm phán. Trong khi đó, Tehran cho rằng họ đang nắm giữ một công cụ quan trọng mà trước xung đột chưa có: quyền kiểm soát gần như hoàn toàn đối với eo biển Hormuz.

“Một số nguyên tắc cơ bản phải được thống nhất trước khi 2 bên thực sự bước vào đàm phán”, một nguồn tin khu vực nhận định, đồng thời cho biết Iran đã đưa ra “một sự từ chối tối đa đối với một đề xuất tối đa”.

Sự khác biệt về điều kiện chấm dứt xung đột

Đầu tuần này, thông qua Pakistan, Mỹ đã chuyển cho Iran một danh sách 15 yêu cầu. Nhiều yêu cầu tương tự trước xung đột: Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, Mỹ tiếp quản lượng uranium làm giàu cao của Iran, hạn chế năng lực quốc phòng của Tehran, và chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm.

Nếu đó thực sự là lập trường của Mỹ, “sẽ không có khả năng nào để đàm phán thành công”, ông Nate Swanson nói.

Israel lo ngại Mỹ có thể tuyên bố ngừng bắn một tháng để tạo điều kiện đàm phán với Iran. Tuy nhiên, nước này vẫn hoài nghi về khả năng đạt đột phá.

“Mức tối đa Iran sẵn sàng nhượng bộ không đáp ứng được mức tối thiểu Mỹ yêu cầu”, một nguồn tin cho biết, đồng thời nói Israel đánh giá một số yếu tố trong kế hoạch của Mỹ là “tích cực”, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân và các lực lượng ủy nhiệm của Iran. Tuy vậy, về lâu dài, Israel lo ngại một thỏa thuận ngừng bắn sẽ không giải quyết triệt để các vấn đề như tên lửa đạn đạo và hoạt động của các lực lượng ủy nhiệm.

Ông Swanson nhận định Iran có thể cho rằng Tổng thống Mỹ vẫn giữ cách tiếp cận cũ hoặc đầu hàng hoặc leo thang. Theo ông, Tehran cũng đưa ra “một đề xuất táo bạo và phi thực tế tương tự”.

Hôm 25/3, một quan chức Iran đã công bố danh sách yêu cầu riêng của nước này bao gồm: chấm dứt hoàn toàn các hành động “thù địch và ám sát”, thiết lập cơ chế đảm bảo xung đột không tái diễn, bồi thường thiệt hại chiến tranh, chấm dứt mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận và với các lực lượng ủy nhiệm, cũng như đảm bảo Iran có chủ quyền đối với eo biển Hormuz.

Chưa có dấu hiệu về một thỏa thuận khả thi

Khả năng của Iran trong việc làm gián đoạn tuyến hàng hải chiến lược này đã khiến giá nhiên liệu tăng vọt và thị trường toàn cầu biến động mạnh. Đây cũng là một lợi thế lớn cho Iran trong các cuộc đàm phán tương lai. Tuy nhiên, theo các nguồn tin, hiện chưa bên trung gian nào có thể xác định rõ một thỏa thuận khả thi sẽ trông như thế nào.

Một số nước Vùng Vịnh và đồng minh Mỹ muốn ngừng bắn ngay lập tức và mở lại eo biển Hormuz, nhưng những nước khác muốn một thỏa thuận toàn diện hơn. Đại sứ Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất tại Mỹ Yousef Al Otaiba cho rằng ngừng bắn là chưa đủ.

“Một lệnh ngừng bắn đơn thuần là không đủ. Chúng ta cần một kết quả dứt điểm giải quyết toàn bộ các mối đe dọa từ Iran: năng lực hạt nhân, tên lửa, máy bay không người lái, lực lượng ủy nhiệm và việc phong tỏa các tuyến hàng hải quốc tế”, ông viết.

Ông Swanson cũng nhận xét, Iran đang sử dụng eo biển Hormuz như một “trạm thu phí” chiến lược đối với hoạt động vận tải biển.

Các quan chức Iran tiếp tục khẳng định không có đàm phán với Mỹ, nhưng Ngoại trưởng Abbas Araghchi thừa nhận có trao đổi thông điệp thông qua trung gian.

“Việc gửi và nhận thông điệp không phải là đàm phán hay đối thoại. Các ý tưởng đã được chuyển tới cấp lãnh đạo cao nhất, và nếu cần đưa ra lập trường, họ sẽ công bố”, ông nói trên truyền hình nhà nước.

Trong khi đó, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt khẳng định “các cuộc trao đổi vẫn đang tiếp diễn” và “mang tính xây dựng”.

Các quan chức chính quyền Mỹ đang lên kế hoạch cho một cuộc gặp tại Pakistan vào cuối tuần này để tìm lối thoát cho cuộc chiến, với khả năng Phó Tổng thống JD Vance sẽ tham dự cùng các quan chức cấp cao khác.

Theo các nguồn tin khu vực, phía Iran không muốn đàm phán lại với đặc phái viên Witkoff và Kushner, mà với Phó Tổng thống Vance. Tổng thống Mỹ cho biết Phó Tổng thống Vance, Ngoại trưởng Marco Rubio, đặc phái viên Kushner và Witkoff đang dẫn dắt tiến trình đàm phán.

Địa điểm cuộc gặp vẫn chưa chắc chắn, với Thổ Nhĩ Kỳ cũng được đề xuất thay thế Pakistan do lo ngại an ninh. Cả 2 nước đều đóng vai trò trung gian giữa Mỹ và Iran.

Trong lúc các cuộc trao đổi ngoại giao diễn ra dồn dập, các đồng minh Vùng Vịnh đang âm thầm kêu gọi Mỹ không leo thang bằng việc đưa bộ binh kiểm soát đảo Kharg hoặc thu giữ uranium làm giàu cao của Iran. Họ lo ngại điều này sẽ gây thương vong lớn, kích hoạt trả đũa từ Iran và kéo dài xung đột.

Tuy nhiên, nguy cơ Mỹ tiếp tục hành động quân sự vẫn hiện hữu. Hàng nghìn binh sĩ thuộc Sư đoàn Dù 82 của Mỹ dự kiến sẽ được triển khai tới Trung Đông trong những ngày tới, làm gia tăng sức mạnh quân sự trong khu vực ngay cả khi Washington tuyên bố đang đàm phán.

Nhà Trắng cảnh báo rằng nếu “Iran không chấp nhận thực tế hiện tại”, Tổng thống Mỹ “sẵn sàng tung ra đòn tấn công mạnh hơn”.

Theo dantri.com.vn

https://dantri.com.vn/the-gioi/nhieu-khac-biet-lon-khien-my-va-iran-kho-nhanh-chong-dat-thoa-thuan-20260326145350634.htm